De vereisten voor een moreel kompas in een mondiale samenleving

Liesbeth Feikema

Liesbeth Feikema is bij Darwin on the Job aangesloten als Affiliated Trainer en Coach op gebied van integriteit en integraliteit. Ze is extern onderzoeker bij het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht. In 2022 verscheen van haar hand, i.s.m. fotograaf Wieke Eefting, het boek Dierbaar Dubbelzinnig over de dubbelzinnige aard van de relatie tussen mens en dier. Dit boek is gebaseerd op het gelijknamige tentoonstellings- en onderzoeksproject i.s.m. CenSAS (UU-WUR) en Koninklijke Burgers’ Zoo (2021).
Moreel kompas integriteit

Blog in het kader van de Week van de Integriteit 2023

Logo Week van de Integriteit

Afgelopen week was het de ‘De Week van de Integriteit’. Maar het zou natuurlijk elke week ‘De Week van de Integriteit’ moeten zijn. Dit jaar is het thema ‘Het moreel kompas, gedeelde waarden in een mondiale context’. De aanleiding daarvoor is dat er in een snel globaliserende wereld sprake is van “een groeiende behoefte om ons collectieve morele kompas opnieuw te bekijken, te bevestigen en te herijken”1. En omdat we, aldus de website van de Week van de Integriteit, navigeren tussen de ‘kliffen’ van klimaatverantwoordelijkheid, geopolitieke veerkracht, digitale evolutie, economische dynamiek en toeleveringsketen, eist ons streven naar integriteit dat we dit doen met een visie die zowel ziet op duurzaamheid als op rechtvaardigheid2.

Anders gezegd: het krachtenveld van de toenemende globalisering roept het beeld op van een doordenderend en veelkoppig monster, dat we – als we rechtvaardig en duurzaam willen handelen – alleen in goede banen kunnen leiden met een ‘deugdelijk’ en goed afgestemd moreel kompas. Voor het noodzakelijke herijken van dit kompas geldt integriteit als “een fundament waarop onze gedeelde waarden rusten en gedijen”3. Integriteit vormt een bedding en voedingsbodem voor gedeelde mondiale waarden.

Dit klinkt als een mooi en behartenswaardig streven. Temeer omdat we globalisering graag zouden willen baseren op gedeelde waarden, maar ons tegelijkertijd realiseren dat dit geen gemakkelijke opgave is. Dat is lastig omdat globalisering een “multi-dimensionaal proces [is] dat wordt gevormd door economische, technische, sociaal-politieke en culturele dimensies”4. Globalisering heeft de wereld middels internet (de andere kant van de wereld is ‘only one click away’), internationale communicatie en transport weliswaar kleiner en nabijer gemaakt maar de complexiteit is daarmee exponentieel toegenomen5.

Internationale homogenisering van normen en waarden beoogt die complexiteit van globalisering het hoofd te bieden. In de praktijk pakt dat echter vaak verkeerd uit en is het maar de vraag of er wel sprake is van gelijkwaardige uitwisseling en uniformering. Het homogeniseringsproces van de globalisering mondt vaak uit in het opleggen van Westerse waarden, economie en manier van leven. Meestal komt het er op neer dat we ons Westerse c.q. Amerikaanse (neo)liberalisme, ons (aandeelhouders)kapitalisme en onze individualisering exporteren naar andere landen. Om een dergelijke globalisering te onderscheiden van het imperialisme tijdens koloniale tijden, wordt globalisering daarom vaak aangeduid als ‘neo-imperialisme’6. Er is dan geenszins sprake van gedeelde waarden, maar van het opleggen van de eigen levensvisie en de eigen wil op anderen, en wel met de nodige kracht7. De globalisering heeft grenzen opgeheven door ze eenzijdig te overschrijden, een mondiaal ‘me-too’ verhaal. Want laten we wel wezen: klimaatverandering, digitalisering, internationale toeleveringsketens en concurrentie en onze vrije-marketeconomie zijn alle ‘uitvindingen’ van het Westen. De huidige meervoudige crisissen (de zogenaamde polycrisis) zijn veelal veroorzaakt in het kielzog van de ongelimiteerde ‘way of life’ van ons neo-liberale kapitalistische economisch bestel. We nemen andere landen gemakkelijk de maat, terwijl we tegelijkertijd vooral onze eigen belangen willen dienen. Globalisering kan niet een kwestie zijn van ‘have your cake and eat it’. Globalisering zou een kwestie van gedeelde waarden moeten zijn, maar is dat allerminst.

Laten we tegen deze achtergrond eens kritisch kijken naar het begrip ‘integriteit’. Doorgaans wordt integriteit gezien als persoonlijke deugd en ook als een zogenaamde organisatiedeugd: het krijgt betekenis in relatie tot (rollen binnen) organisaties, van zowel overheid als bedrijven. We zeggen wel integer te willen handelen, maar vaak confronteert ons economisch handelen zich met zijn morele schaduwzijden. Denk aan bedrijven die torenhoge winsten boeken, maar slecht burgerschap laten zien door zich schuldig te maken aan ernstige milieuvervuiling en/of mensenrechtenschendingen. Wanneer ongebreideld winststreven belangrijker is dan respect voor mensenrechten of het milieu, moeten we kritische vragen stellen betreffende de integriteit van zo’n bedrijf. Het wordt steeds duidelijker dat het (aandeelhouders)kapitalisme ten koste gaat van mens en milieu. Bedrijven wentelen kosten af op de samenleving ten faveure van hogere winsten. Een multi-stakeholdersperspectief is noodzakelijk, van zowel de eigen, Westerse, belanghebbenden als ook die in andere werelddelen. Hiermee zou aan het begrip ‘integriteit’ een betere invulling worden gegeven, een die dichter bij ‘integritas’ in de zin van heelheid, ongebroken zijn, de oorspronkelijke en klassieke betekenis van integriteit, ligt. Deze klassieke opvatting van integriteit, dus integriteit in termen van integraliteit, zou inhouden dat we de economie niet alleen in woord, maar ook in daad, zouden moeten transformeren van een shareholder naar een stakeholder model.

Het is meer dan ooit noodzakelijk om ons morele kompas te herijken, ook in een globaliserende wereld. Laten we dit dan doen vanuit een duidelijk normatief standpunt van wat globalisering en integriteit zouden moeten zijn: het concreet streven naar een hele, in de zin van gezonde, mondiale samenleving. Economisch handelen niet slechts gericht op winst-gedreven aandeelhouders, maar op alle belanghebbenden, hier en elders in de wereld.

Voetnoten

  1. https://weekofintegrity.nl/nl/
  2. Ibidem (vetgedrukte tekst in het origineel)
  3. https://weekofintegrity.nl/nl/
  4. Johan Schot en Jan-Pieter Smits (2007), Globalisering en geschiedenis’. In: Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis, 4 nr. 3, pp. 3-14
  5. “A minimal definition of globalization could delimit it simply as all the contemporary processes that make distance irrelevant”, zegt Thomas Hylland Eriksen wanneer hij globalisering beschrijft als een proces van toenemende abstractie en ‘deterritorialization’. Thomas Hylland Eriksen (2014), Globalization: The Key Concepts. 2nd edition (eerste druk in 2007), London: Bloomsbury. P. 4.
  6. Ingrid Harvold Kvangraven (2023), ‘The need to centre imperialism in studies of uneven development’. In:
    In: A Modern Guide to Uneven Economic Development. Erik S. Reinert, Ingrid Harvold Kvangraven (eds), Edward Elgar Publishing, Cheltenham UK & Norhtamption MA, USA. Pp 177-185.
  7. Historicus Theodore von Laue zegt het aldus: “The world revolution of Westernization, in short, has not created a peaceful world order guided by the ascetic and all-inclusive humane rationalism which is the best quality in Western civilization. Universalizing the tension inherent in its own dynamic evolution, it has rather produced a worldwide association of peoples compressed against their will into an inescapable but highly unstable interdependence laced with explosive tension.” Theodore H. von Laue (1987), The World Revolution of Westernization; The Twentieth Century in Global Perspective. OUP New York/London. P. 7.

Liesbeth Feikema

Liesbeth Feikema is bij Darwin on the Job aangesloten als Affiliated Trainer en Coach op gebied van integriteit en integraliteit. Ze is extern onderzoeker bij het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht. In 2022 verscheen van haar hand, i.s.m. fotograaf Wieke Eefting, het boek Dierbaar Dubbelzinnig over de dubbelzinnige aard van de relatie tussen mens en dier. Dit boek is gebaseerd op het gelijknamige tentoonstellings- en onderzoeksproject i.s.m. CenSAS (UU-WUR) en Koninklijke Burgers’ Zoo (2021).